Binnen de stadsmuren van Diyarbakır.

Sur is een deelgemeente van Diyarbakır, een grote Koerdische stad in het zuidoosten van Turkije. Het betreft het gebied binnen de oude zwarte uit basaltstenen opgetrokken vestingmuren van de stad. Sur betekent dan ook stadsmuur in de Turkse taal.

In 2015 verklaart UNESCO een deel van Sur tot beschermd werelderfgoed en in dat zelfde jaar bezoeken Lia en ik deze Koerdische regio, waaronder Van, Mardin en dus ook Diyarbakir. In het blog van toen beschrijven we hoe hoopvol de Koerden gestemd zijn, zo vlak voor de parlementsverkiezingen. De HDP doet mee en Erdoğan zoekt op een positieve manier contact met allerlei Koerdische groeperingen. De kleurig geklede vrouwen, die in de deuropeningen van hun woning staan, maken veelvuldig het V-teken naar ons en er hangt een ontspannen sfeer in de wijk.
Maar is weinig meer over van dit Sur als gevolg van oorlogshandelingen tussen het Turkse leger en de PKK die in 2015, na de bewuste verkiezingen, en 2016 plaatsvinden.

Waarom die oorlog?
De officiële ideologie van de Turkse staat zit vast in de eeuwige obsessie dat álle Turken Turks spreken en soennitische moslims zijn. Andere identiteiten hebben geen plek in de synthese tussen islam en nationalisme. De volkeren van Turkije echter, accepteren deze mentaliteit nooit en te nimmer en zo is de nog jonge geschiedenis van de Turkse republiek er een van opstand en repressie. Met name de relatie tussen Koerden en het regiem Erdoğan escaleert na de vermelde parlementsverkiezingen, omdat Erdoğan in zijn ogen onvoldoende steun ontvangt van de Koerdische kiezers en zo geen absolute meerderheid in het parlement krijgt. Ook niet in tweede instantie na nieuwe verkiezingen later dat jaar.

Het leger valt Sur binnen en vecht maandenlang tegen de bevolking en de aanwezige PKK, de gewapende Koerdische organisatie die al tientallen jaren naar autonomie streeft. De gevolgen zijn rampzalig. Honderden doden, tienduizenden daklozen en ontheemden. De huizen in een groot gedeelte van Sur worden bij wet onteigend en er vallen grote gaten in de wijk.

Door de politiehekken heen zien we vandaag een spandoek langs de weg waarin Erdoğan belooft om in Sur 1500 nieuwe woningen te laten bouwen. Maar deze zijn niet meer voor de oorspronkelijke bevolking bedoeld, die kan dat niet betalen. Dit worden woningen voor beter gestelden.

Maar nu is er dus die grote kale vlakte, waarin vrijwel alles vernietigd is. Het gebied is nog steeds een no go area. Elke zijstraat, elk steegje, hoe smal dan ook, is afgesloten met grote betonblokken, prikkeldraad en gaas, permanent streng bewaakt door zwaar bewapende politieagenten en er staan talloze gepantserde politietanks, de zogeheten toma’s.
Alleen de zwerfkatten weten de gaatjes te vinden om van de ene kant van naar de andere kant van Sur te lopen.

Herinneringen aan deze strijd voelen en zien we overal als we door dit deel van de stad struinen. Kogelgaten in muren en rolluiken, graffiti die óf de Turkse staat dan wel de Koerdische visie ondersteunt.

Deze gecombineerde steunbetuiging is op de foto hieronder te zien, met respectievelijk de ster en de maan, bekend van de Turkse vlag én de letters “apo”, de populaire benaming van de al jaren lang gevangengehouden PKK leider Abdullah Öcalan.

In Sur staat een grote, uiterst gedetailleerde maquette van de wijk tentoongesteld in een daar speciaal voor ontworpen glazen gebouwtje, dat voor iedereen gratis toegankelijk is.
Twintig jaar lang werkt Fesih Gündoğar in zijn atelier aan dit enorme project. Uiterst nauwkeurig meet hij door de jaren heen duizenden straatjes en gebouwen op om ze in zijn maquette op te nemen. Tijdens het 103 dagen durende beleg blijft Gündoğar in het ongewisse over het lot van zijn levenswerk maar uiteindelijk blijkt de schade met twee kogelgaten in de glazen wand rondom de maquette en lichte schade aan de stadsmuren mee te vallen. Het miniatuur bouwwerk blijkt een bron van troost voor de bewoners van Sur omdat zo duidelijk kunnen zien hoe hun geliefde wijk er ooit heeft uitgezien. Bovendien houdt het herinneringen levend door de verhalen die mensen aan elkaar vertellen naar aanleiding van het bekijken van de maquette.
Na de verwoesting van een deel van Sur heeft Gündoğars maquette zo een nog grotere betekenis gekregen. Ook voor ons beiden.

Het kapotgeschoten en gebombardeerde gedeelte is eigenlijk de gehele wijk genaamd Savaş Mahallesi. Navrant detail is dat Savaş het Turkse woord voor oorlog is. Omen est nomen.

We willen zo graag dat het beter gaat in Diyarbakir maar de vaak op fluistertoon gevoerde gesprekken met de inwoners geven een boodschap van grote frustratie, boosheid en diep verdriet.
Afgelopen week nog wordt de gekozen HDP-burgemeester in Diyarbakir afgezet, evenals die van Mardin en Van.
Zout in de wond strooien, zo ervaren velen dat. Er is veel tijd nodig om de alle wonden van de afgelopen jaren te helen. Maar ook een andere politieke wind, gericht op het samenbrengen en verbinden van de inwoners en verschillende groeperingen en niet op het bestrijden van elkaar. Diyarbakır zou geen afzichtelijke betonnen stadsmuren nodig moeten hebben.